آشنایی با یوز ایرانی
آشنایی با یوز ایرانی (آسیایی)
گونه یوزپلنگ آسیایی در تنها زیستگاهش ایران نزدیک به نابودی است اما این رویداد نو یی نیست و این آگهی در ایران مگر برای شمار کمی از دوستدارن بوم شناسی واکنشی را در مردم برنیانگیخته است.
واژه یوزپلنگ یکی از واژه های کهن ایرانی است که از پیوستن دو واژه یوز و پلنگ ساخته شده است. یوز ریشه گذشته از یوزیدن به هم تراز " جَستن، جهیدن " بوده و از این رو یوزپلنگ، به همتراز پلنگی است که به دنبال شکار خود گشته و آن را با جستن و دنبال کردن می گیرد.
درگذشته این جانور را پلنگ شکاری مینامیدند که به سبب نزدیکی بسیار آن به پلنگ و روش شکار بی همتا آن بوده است.
ایرانیان باستان این جانور را بیشتر با نام "یوز" می شناختهاند و کمتر واژه "یوزپلنگ" را برای آن بکار میبردند. همچنین به این جانور به ویژه در زمان تولگی "هَوْبَر" هم گفته میشده است.
برای این جانور زییا در زبانهای گوناگون نامهای گوناگونی به کار رفته است. در زبان تازی یوز را "فهد" مینامند و در افغانستان به آن "تازی پرنگ" (فارسی دری) و "تازی پلنگ" (پشتو) گفته میشود.
در پاکستان نیز در زبان براهوئی به آن "یوز" گفته میشود. یوزپلنگ در زبان انگلیسی "چیتا Cheetah" گفته میشود که ریشه سانسکریتی داشته و از هندوستان بدست آمده است. امروزه در سرتاسر جهان این جانور را با نام انگلیسی آنمی شناسند.
در جهان دو گونه یوزپلنگ وجود دارد که یکی گونه آسیایی و دیگری گونه افریقایی است. گونه افریقایی یوزپلنگ در شمال این قاره پهناور نابود شده و تنها در جنوب این قاره دیده می شود که البته با پیش بینی های خوب نگهداری هم اکنون دارای شمار خوبی است.
اما یوز آسیایی که زمانی گستره بسیاری از غرب این قاره از سوریه و عربستان گرفته تا هندوستان و ترکمنستان پراکنده بود از 20 سال پیش تنها در ایران نابود نشده است.
این گونه در عراق از 1929 کویت 1942 هند 1947 قزاقستان 1970 پاکستان 1972 ترکمنستان 1973 عربستان 1973 و عمان 1977 نابود شده است .
هم اکنون یوزپلنگ آسیاییتنها در کشور ایران که 40 سال پیش برنامه نگهداری خود را برای نگهداری گونه این جانور آغاز و از 20 سال پیش بیشتر کرد دیده میشود از این روی است که امروزه به یوز آسیایی یوز ایرانی نیز گفته میشود.
ویژگیهای یوزپلنگ
ویژگیهای چهره
از خانواده گربه سانان به شمار میآید و از برای داشتن دست و پاهای بلند بدنی باریک و کشیده و سینههای فراخ کمی همانند سگ تازی است ولی به وارون سگ سانان سر کوچک و گردن و پوزههای کوتاه و گوشهایی کوچک و گرد دارد.
کوتاه سخن اینکه میتوان آن را به سگی با کله گربه همانند دید. رنگ پشت زرد کم رنگ تا زرد رو به قرمز و زیر بدن سفید است. بسیاری از مردم یوز را با پلنگ همانند میگیرند اما راه شناخت این دو حیوان در گونه خالهایشان است در یوز خالها توپر و گرد است اما خالهای پلنگ درشت و توخالی و گل مانند است.
وداشتن نوار سیاه رنگی که از گوشه چشمهای یوز به همتراز بینی تا گوشه لبها کشیده شده و نوار اشک نامیده می شود نیز از نشانه های برجسته یوز است.
چشمان یوز در بالای کاسه سر است. طول سر و بدن یوزپلنگ نزدیک به 112 تا 137 سانتی متر درازای دم 64 تا 86 سانتی متر و بلندی شانههایش 71 تا 84 سانتی متر است و وزن جانور به 34 تا 54 کیلوگرم میرسد. نر یوز اندکی بزرگتر از ماده است.
ویژگیهای رفتاری و ... در نوشتار پسین
----------------------------------
از نگاره هاي مانده از آن هنگامه به زنان بومي برميخوريم كه پوشش زيبايي دارند. پيراهن آنان ساده، بلند يا داراي راسته چين و آستين كوتاه است. در پايين دامن از زانو به پايين آبشاريهايي تا به مچ آويزان است.نگاره روي يك پياله گلي (در موزهء آرميتاژ) نشان ميدهد كه زنان پارسي از تنپوش مردان نيز به تن ميكردهاند. دوخت اين تنپوشها از دامن و بالاپوش چنان كه ميبينيم به گونه اي است كه شانه و آستين آن چون شنل است، با هر تني جور درميآيد و دامن هم چنانچه قد مرد و زني با هم يكسان باشد ميتواند هم قد درآيد و بنابراين زمينهاي به دست ميآيد اين آگاهي را مي رساند كه تن پوش زنان اين هنگامه شايد كه دگرگوني با تنپوش مردانشان نداشته و يا از تنپوش مردان با اندكي دگرگوني زنان نيز بهره ميگرفته اند ازتنديس هاي پيدا شده در کوه رنگان بهبهان يا نگاره هايي که در تخت جمشيد به گونه برجسته وجود دارد بيانگر آن است که زنان پارسي با تن پوش پوشيده پيراهني بلند با آستين کوتاه و دامني با ريشه هاي بلند در مهماني ها ديده مي شدند. در پيكره هاي برجسته آشوري که زنان هنگامه مادها و فرزندانشان نگاره شده اند زنان با تن پوش بلند و روپوشي کوتاهتر که با دامني نيمگرد و آستيني کوتاه بر روي آن پوشيده شده ديده مي شدند. اين روپوش گاهي چون شنل بي آستين نشان داده شده و موي سر آنان به سان زنان نگارينه شده در کوه رنگان در پشت سرشان آويخته.